İzmir’in 70 km. kuzeybatısında kalan Foça, İon’ların Ege sahillerinde
kurdukları 12 İon kenti arasında en önemli merkezlerden biridir. Foça, tarihi ve
arkeolojik öneminin yanı sıra, Homeros destanında adı geçen mitolojik bir
yerleşmedir.
“Horoz” ve “Fok Balığı” olmak üzere iki sembolü olan Foça mitolojik, arkeolojik,
tarihi, doğa ve kentsel sitin bir arada olduğu özgün bir ilçedir. Siren
Kayalıkları, Şeytan Hamamı, Taş Ev (Anıt Mezar), Beş Kapılar (Ceneviz) Kalesi,
Osmanlı dönemine ait Dış Kale, Fatih Camii, Kayalar Camii, Hafız Süleyman Camii
ve Osmanlı Mezarlığı ile Ege mimarisinin özelliklerini taşıyan sivil mimari
yapıları, Foça’nın çevre değerlerini zenginleştiren unsurlardır.
Tarihçe: Yunanistan''daki Dor istilasından kaçarak Ege sahillerine çıkan ve
burada Smyrna dahil bir çok yerleşim yeri kuran İonların kurdukları önemli
merkezlerden biri de Foça''dır. Antik Foça kenti 12 İon birliğine dahil olup,
Aiolis bölgesinde yer alır. Antik kent Phokaia adını ''fok'' lardan alan Foça,
döneminde önemli bir liman ve deniz gücüne sahipti . Foça elindeki deniz filosu
ile, Korsika''da Alain, Pastum yanındaki Velia, Marsilya ve İspanya''nın doğu
kıyılarında yer alan kentlerde koloniler kurmuştur. Foça, Pers, Büyük İskender,
Cenevizliler, Osmanlı dönemlerini yaşamıştır.
İ.Ö.7.yüzyıldan başlayarak hızlı bir yükselme dönemine giren Phokaia kenti,
''Tarihin Babası'' Heredot''a göre denizcilikte büyük gelişme göstermiştir. 50
kürekli ve 500 yolcu taşıma gücünde, hızlı tekneler kullanan Phokaialılar, uzun
deniz yolculuğuna çıkan ilk Helenlerdir. Adriyatik Etruria, İberia ve
Tartessos''u Helen dünyasına tanıtmışlardır.
İklim: Foça''da tamamen Akdeniz iklimi hüküm sürer. Kışları yağışlı ve ılık,
yazları ise kurak geçer. Üç yandan serin bir deniz havası alır. Yaz aylarının
ortalama sıcaklığı 26 derece, deniz suyu sıcaklığı is 22 derecedir. Yaz
mevsiminin en sıcak ayları Temmuz ve Ağustostur.
Gezilecek Yerler
Siren Kayalıkları:Fok balıklarını andıran adacıklardan oluşan bu kayalıkların en
büyüğü Orak Adası kayalıklarıdır.Homeros destanında yer alır ve yolunu şaşıran
gemilerin çarptıkları kayalıklar olarak söz edilir. Fok balıklarını andıran
adacıklardan oluşan bu kayalıkların en büyüğü Orak Adası kayalıklarıdır.
Şeytan Hamamı:Çan tepesinin eteğinde yer alan ve kaya mezar tipinde olan yapı,
Şeytan Hamamı olarak bilinmektedir. İlçe merkezine 2 km. uzaklıktadır.
Taş Ev:Foça''ya 10 km. kala yol kenarında yükselen bu kaya anıt mezarı, yarı
yontulmuş şekildedir. Pers etkisinde inşa edilen yapı Lykia- Lydia geleneğinde
inşa edilmiş olup, M.Ö.4. yüzyıla tarihlenmektedir.
Kaleler
Beş Kapılar Kalesi:Bu antik Kale Michel Paleoloc tarafından 1275 yılında
Cenevizli Manuel Zacharna''ya verilmiş ve zaman içerisinde Cenevizliler
tarafından surları onarılmıştır. Phokaia''nın 1455 yılında Osmanlı topraklarına
katılmasından sonra surlar onarılarak bugün dokuz tanesini ayırt edebileceğimiz
kulelerle donatılmıştır. Beş Kapılar'' da bugün Açıkhava Tiyatrosu olarak
kullanılan bölüm ise ''kayıkhane'' idi. Giriş kapısının üzerinde yer alan yazıta
göre, bu onarımı Kanuni Sultan Süleyman''ın 1533-1541 yılları arasında Saruhan
Sancak Beyliği yapan oğlu Sultan Mustafa Han''ın oduncusu Silahtar İskender Ağa
1538-1539 yıllarında yaptırmıştır.
Dış Kale:Foça''nın güney batısındaki ''Kale Burnu''nda ''Dış Kale ya da Ceneviz
Kalesi'' diye anılan kale, kaynaklara göre 1678 yılında bölgeyi korumak için
stratejik bir noktada, Osmanlılar tarafından, bir boğazkesen olarak yapılmıştır.
Bir burun üzerinde yer alan Kale, doğuda savunma amacıyla anakaradan büyük bir
hendekle ayrılmıştır. Sualtı arkeolojik araştırmaları sırasında kalenin
açıklarında denizin dibinde taş gülleler bulunmuştur. Bu gülleler, kaleden
düşman gemilerine mancınıkla atılmış olduğu düşünülmektedir.
Camiler
Fatih Camii:Kale içinde Eski Adliye Sokağı üzerindedir. Camii, özgün durumunu
yitirerek günümüze ulaşmış bir yapıdır. 1455 yılında Foça''nın fethinden sonra
Fatih Sultan Mehmet tarafından yaptırılmıştı. İlk inşasında klasik Osmanlı
mimari tarzını taşıyordu.
Kayalar Camii:Kale içindedir. İnşaat tarihi ve kimin tarafından yapıldığı
bilinmeyen cami, geç dönem Osmanlı mimari tarzının tüm özelliklerini
göstermektedir. Yapının batısında sonradan eklenmiş bir şadırvan yer alır.
Hafız Süleyman Ağa Mescidi:Halk arasında Süleyman Ağa Mescidi olarak tanınan
yapı, 1548 yılında Foça Kalesi Dizdarı Hamzaoğlu Mustafa tarafından
yaptırılmıştır. Ancak yapının daha sonraki dönemlerde çeşitli onarımlar
geçirdiği bugünkü görünüşünden anlaşılmaktadır.
Hamamlar
Osmanlı döneminden günümüze iki hamam gelebilmiştir. Her ikisi de Atatürk
Mahallesinde yer almaktadır. 115 ve 116 sokaklarının kesiştiği köşede bulunan
hamam, ortası kubbeli, enine sıcaklıklı, çifte halvetli Türk hamamı sınıfına
girer. Soyunmalık bölümü tümüyle yıkılmıştır. 118 no. lu sokakta yer alan diğer
hamam ise oldukça harap durumdadır. Bilinen Türk hamamlarından farklı bir
mimariye sahip olup, diğerinden daha sonra yapıldığı sanılmaktadır.
Foça Adaları
Foça''nın önlerinde yer alan altı ıssız adadan oluşan bir ada grubudur. Bunlar:
Orak Adası, İncir Adası, Kartdere Adası, Fener Adası, Hayırsız Ada ve Metalik
Adadır. Orak Adası''nın güney kıyısında uzun bir çalılık kumsal, yine orak ile
Hayırsız ve Kartdere'' de 80 metre yüksekliğine ulaşan dik yarlar
bulunur.Özellikle İncir Adası, turistler ve bölge halkı tarafından piknik alanı
ve plaj olarak kullanılmaktadır. Adalar ve çevresindeki koylar, Türkiye''deki son
Akdeniz foku kolonilerinden birini barındırır.
Foça Evleri
Geleneksel Foça evlerini Kule evler, Bitişik Düzen Evler, Tek Ev Tipi olmak
üzere başlıca üç grupta incelenebilir. Kule evler; Foça''nın dışında, terkedilmiş
ya da halen yerleşme yeri olan köylerde, dağınık olarak tek ya da toplu durumda
bulunurlar.Yüksekliklerinin cephe genişliğinden daha fazla olması nedeniyle
''kule ev'' diye adlandırılırlar.Bitişik Düzen Evler; bu evler bir sokak
içerisinde karşılıklı ve bitişik düzende, yan yana yapılmışlardır. Bitişik düzen
evlerde ön bahçe yoktur, yapılar doğrudan sokağa açılır.Tek Ev Tipi; ayrık
düzende, sıvasız yığma taş yapılardır.
Akdeniz Fokları
Foçalı denizcilerin yüzyıllardan beri süren denizle mücadelesinde, onları yalnız
bırakmayan dostları, sevimli foklardır. Dünya üzerindeki toplam sayıları 350-400
civarında bulunan Akdeniz fokları dünyada sadece Türkiye, Yunanistan ve
Kuzeybatı Afrika sahillerinde yaşamaktadır.
Akdeniz foklarının bir kısmı Foça çevresindeki adaları kendilerine yurt
edinmişlerdir.Artan turizm ve balıkçılığa rağmen bu adalardaki mağaraları ve
kıyıları, yavrulamak, yavrularını büyütmek, dinlenmek ve güneşlenmek amacıyla
kullanıyorlar. Latince adı '' Monachus Monachus'' olan Akdeniz fokları karaya
çıkma ihtiyacı duyarlar ve yaşadıkları yerlerdeki insan belirtileri onları
rahatsız eder. Bu tür, yeryüzünde neslinin tükenmesi tehlikesi bulunan 12 memeli
türünden biridir.
Foça adalarında yaşayan Akdeniz foklarını korumak amacıyla Aslanburnu ile
Deveboynu Burnu arasındaki adalarda 2 mil uzaklığa kadar yaklaşmak, ayrıca
fokların görüldüğü Siren Kayalıkları ve Orak Adası''na 100 metreden fazla
yaklaşmak yasaklanmıştır.
Spor Aktiviteleri
Balıkçılık: Foça halkının geçim kaynağı turizm kadar balıkçılığa da
dayanmaktadır. Foçalıların yüzyıllardır tek değişmeyen gerçeği hayatlarını
denizden kazanmalarıdır.Ataları gibi denizci olan Foçalılar inançlı ve
özgürdürler.
Balık çeşitlerinin zenginliğinden dolayı yöre, Ege sahillerindeki önemini
korumaktadır. Foçalı balıkçılar sayesinde barbun, mercan, çipura, levrek, kefal,
mezgit gibi lezzetli balıkları hemen hemen her gün taze ve ucuz olarak bulmak
mümkündür. Günbatımının kızıllığında balıkçılar çaylarını yudumlarken, onların
ağlarında toplanmış balıklar Foça''nın konuklarına sunulmak üzere restoranlarda
hazırlanmaktadır.
Ne Yenir? Geleneksel Foça mutfağı genel özellikleriyle Batı Anadolu kıyıları ve Ege
adalarında yapılan tüm yemekleri içerir.Bununla birlikte balık çeşitleri, deniz
ürünleri zeytin,zeytinyağı,enginar ve yabani otlardan yapılan Foça''ya özgü
lezzetlerden bazıları şunlardır: Izgara Sardalye, Yoğurtlu Balık, Kalamar
Dolması, Balık Dolması, Balık Çorbası, Balık Paçası, Kuzu Etli Enginar,
Zeytinyağlı Enginar Dolması yöreye özgü yemekler arasında sayılabilir.
Foça ve çevresinde yetişen yabani otlardan arapsaçı, rezene, tarakotu ( iğnelik
), turpotu, radika, ısırgan otu, ebegümeci gibi otlardan nefis salata, meze ve
börek içi hazırlanmaktadır.
Yapmadan Dönme
Taş ev kaya anıt mezarını görmeden,
Akdeniz foklarını barındıran Foça Adalarını gezmeden,
Taze deniz ürünlerinden yemeden,...
Dönmeyin
Önemli Telefonlar ve Adresler Kaymakamlık:(+90-232) 812 11 20
